లడఖ్ చైనాలో భాగం కాదు: చారిత్రక ఆధారాలు

19వ శతాబ్దం: డోగ్రా పాలనలోకి లడఖ్

1834లో జమ్మూకు చెందిన డోగ్రా పాలకుడు గులాబ్ సింగ్ తరఫున జనరల్ జోరవర్ సింగ్ లడఖ్పై సైనిక దండయాత్ర ప్రారంభించాడు. 18341841 మధ్య జరిగిన పరిణామాలతో లడఖ్ డోగ్రా పాలనలోకి వెళ్లింది. అప్పటికి గులాబ్ సింగ్ సిక్కు సామ్రాజ్యానికి అధీన పాలకుడిగా ఉన్నాడు. తరువాత జోరవర్ సింగ్ పశ్చిమ టిబెట్లోకి దండయాత్ర చేశాడు. 1841లో జరిగిన యుద్ధంలో అతను మరణించాడు. అనంతరం టిబెట్, చైనా దళాలతో సంబంధం ఉన్న సైనిక ఘర్షణలు కొనసాగాయి. 1842లో శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది. ఈ ఒప్పందంలో పాత ఆచారాల ప్రకారం సరిహద్దులను గౌరవించడం, ఒకరి ప్రాంతంలో మరొకరు జోక్యం చేసుకోకపోవడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. భారత ప్రభుత్వం తరువాతి సరిహద్దు చర్చల్లో ఈ ఒప్పందాన్ని లడఖ్ సంప్రదాయ సరిహద్దుకు మద్దతుగా ఉపయోగించింది.

1842 ఒప్పందం ప్రాముఖ్యత

1842 ఒప్పందం గురించి భారత ప్రభుత్వ పత్రాల్లో, లడఖ్ మరియు టిబెట్ మధ్య పాత సరిహద్దులను గౌరవించాలని, పాత ఆచారాలకు విరుద్ధంగా ఒకరి ప్రాంతంలో మరొకరు జోక్యం చేసుకోకూడదని పేర్కొన్నట్లు వివరించారు. అయితే, ఇక్కడ రెండు విషయాలను వేరు చేయాలి. మొదటిది, ఒప్పందం ద్వారా నిర్ధారించగల విషయం: ఆ కాలంలో లడఖ్, టిబెట్ ప్రాంతాల మధ్య ప్రత్యేక రాజకీయ, భౌగోళిక హద్దులు ఉన్నాయని, వాటిని గౌరవించాలనే అవగాహన ఉందని ఈ ఒప్పందాన్ని భారతదేశం వాదిస్తోంది. రెండవది, ఒప్పందం ద్వారా తేలిపోని విషయం: నేటి అక్సాయ్ చిన్ ప్రాంతంలోని ప్రతి సరిహద్దు బిందువు ఎక్కడ ఉండాలి, ఆధునిక అంతర్జాతీయ సరిహద్దు ఖచ్చితంగా ఎక్కడ గీయాలి అనే విషయాలను ఈ ఒప్పందం స్పష్టంగా పటంలో గుర్తించలేదు. అంటే, 1842 ఒప్పందం లడఖ్ చరిత్రను అర్థం చేసుకోవడానికి ముఖ్యమైన ఆధారం. అయితే దానిని మాత్రమే చూపించి నేటి సరిహద్దు వివాదంలోని ప్రతి అంశం పూర్తిగా పరిష్కారమైందని చెప్పడం చారిత్రకంగా జాగ్రత్తలేని వాదన అవుతుంది.

అక్సాయ్ చిన్ లడఖ్కు ఈశాన్య దిశలో ఉన్న ఎత్తైన, పొడి పీఠభూమి ప్రాంతం. జనావాసాలు తక్కువగా ఉండే ఈ ప్రాంతానికి వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం ఉంది. దీనిపై వివాదానికి ప్రధాన కారణాలు: భారతదేశ వాదన ప్రకారం, అక్సాయ్ చిన్ పూర్వపు జమ్మూకాశ్మీర్ సంస్థానంలోని లడఖ్ ప్రాంతంలో భాగం. అందువల్ల అది భారతదేశానికి చెందుతుంది. చైనా వాదన ప్రకారం, ఈ ప్రాంతం తమ పశ్చిమ జిన్జియాంగ్, టిబెట్ ప్రాంతాలను కలిపే భౌగోళిక, వ్యూహాత్మక పరిధిలో ఉందని చైనా తన సరిహద్దు హక్కును సమర్థిస్తుంది. 19వ శతాబ్దంలో బ్రిటిష్ సర్వేయర్లు రూపొందించిన పటాల్లో వివిధ సరిహద్దు రేఖలు ప్రతిపాదించబడ్డాయి. అన్ని పటాలు ఒకే సరిహద్దును చూపలేదు. ఈ చారిత్రక భేదాలు నేటి వివాదానికి కారణాల్లో ఒకటి.

అక్సాయ్ చిన్ గుండా జిన్జియాంగ్ ప్రాంతాన్ని టిబెట్తో కలిపే రహదారి నిర్మించబడింది. 1950లలో ఈ రహదారి నిర్మాణం, దాని గురించి భారతదేశానికి తెలిసిన సమయం, సరిహద్దు నియంత్రణపై ఇరు దేశాల మధ్య పెరిగిన విభేదాలు వివాదాన్ని మరింత తీవ్రం చేశాయి. ఒక ప్రాంతంపై దేశం రహదారి నిర్మించడం లేదా సైనిక నియంత్రణ కలిగి ఉండటం మాత్రమే ఆ ప్రాంతంపై దాని చట్టబద్ధమైన సార్వభౌమత్వాన్ని స్వయంచాలకంగా నిరూపించదు. అదే విధంగా చారిత్రక పటంలో ఒక ప్రాంతం చూపబడటం ఒక్కటే ఆధునిక సరిహద్దును అంతిమంగా నిర్ణయించదు.

1947లో బ్రిటిష్ పాలన ముగిసిన సమయంలో లడఖ్, జమ్మూకాశ్మీర్ సంస్థానంలో భాగంగా ఉండేది. ఆ సంస్థానం భారతదేశంలో విలీనం కావడంతో లడఖ్ భారత పరిపాలనలోకి వచ్చింది. అయితే, భారతదేశంచైనా మధ్య పశ్చిమ సరిహద్దు ఎక్కడ ఉండాలనే విషయంలో ఏకాభిప్రాయం ఏర్పడలేదు. 1947లో జమ్మూకాశ్మీర్ విలీనంతో లడఖ్ భారత పరిపాలనలోకి వచ్చింది. 1950లలో అక్సాయ్ చిన్లో చైనా రహదారి నిర్మాణం, సరిహద్దు పటాలపై విభేదాలు తీవ్రరూపం దాల్చాయి. 1962లో భారత్చైనా యుద్ధం పశ్చిమ సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో జరిగింది, అక్సాయ్ చిన్పై చైనా నియంత్రణ కొనసాగింది. 2019లో భారతదేశం జమ్మూకాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ తరువాత లడఖ్ను ప్రత్యేక కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఏర్పాటు చేసింది. 2020లో భారత రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ పార్లమెంటులో మాట్లాడుతూ, భారతదేశంచైనా సరిహద్దు వివాదం ఇంకా పరిష్కారం కాలేదని, రెండు దేశాలు సంప్రదాయ సరిహద్దును వేర్వేరుగా అర్థం చేసుకుంటున్నాయని వివరించారు.

లడఖ్కు ప్రత్యేక చారిత్రక రాజ్య గుర్తింపు ఉందని, తరువాత అది జమ్మూకాశ్మీర్ సంస్థానంలో భాగమైందని భారతదేశం వాదిస్తోంది. లడఖ్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతాన్ని చైనా గుర్తించదు; పశ్చిమ లడఖ్లోని కొన్ని ప్రాంతాలపై హక్కులు ప్రకటిస్తుంది. 1842 ఒప్పందం పాత సరిహద్దులను గౌరవించిన ఒప్పందమని భారత్ అంటుండగా, ఈ ఒప్పందం ఆధునిక సరిహద్దును ఖచ్చితంగా నిర్ణయించలేదనే అభ్యంతరం చైనా పక్షం చర్చల్లో తెలిపింది. అక్సాయ్ చిన్ భారతదేశ భూభాగమని, ప్రస్తుతం చైనా నియంత్రణలో ఉందని భారత్ వాదిస్తుండగా, చైనా తన భూభాగంగా పరిగణించి నియంత్రిస్తోంది. చారిత్రక వినియోగం, పటాలు, ఒప్పందాలు భారత వాదనకు మద్దతిస్తాయని భారత్ అంటుండగా, సాంప్రదాయ సరిహద్దు స్థానం, చారిత్రక పరిపాలనా పరిధిపై చైనా భిన్నమైన వాదనను ముందుకు తెస్తుంది. ఈ పోలికకు భారత ప్రభుత్వ అధికారిక పత్రాలు, 196061 నాటి సరిహద్దు చర్చల రికార్డులు, ఆధునిక చారిత్రక పరిశోధనలు ఆధారాలు. చారిత్రక పరిశోధనలో ఒక ముఖ్యమైన పరిమితి: భారతదేశం, చైనా రెండూ తమ వాదనలకు అనుగుణంగా చారిత్రక ఆధారాలను వ్యాఖ్యానించే అవకాశం ఉంది.