భారతదేశాన్ని ఏకఛత్రాధిపత్యం కిందకు తెచ్చిన మొదటి చక్రవర్తి చంద్రగుప్త మౌర్యుడు. ఆయన పాలన, ప్రభావం విస్తృతంగా కొనియాడబడినప్పటికీ, ఆయన జననం, వంశ నామం, సామాజిక నేపథ్యం వంటి విషయాలపై చరిత్రకారుల్లో ఏకాభిప్రాయం లేదు. ఈ అంతుచిక్కని రహస్యాలను వెలికితీసే ప్రయత్నం ఈ కథనంలో జరిగింది.
చంద్రగుప్త మౌర్యుని వంశ నామం 'మౌర్య' వెనుక ఉన్న రహస్యంపై ప్రధానంగా రెండు వాదనలున్నాయి. ఒక వాదన ప్రకారం, 'మౌర్య' అనే పదం 'మయూర' (నెమలి) నుండి వచ్చిందని, వీరు నెమళ్లు ఎక్కువగా ఉండే ప్రాంతం నుండి రావడం వల్ల లేదా వీరి జీవితాల్లో నెమళ్లకు ప్రాముఖ్యత ఉండటం వల్ల ఈ పేరు వచ్చి ఉండవచ్చు. మరికొందరు, వీరు నెమళ్లను పెంచేవారని లేదా వేటాడే వారని అభిప్రాయపడతారు.
చంద్రగుప్తుడి సామాజిక నేపథ్యంపై కూడా భిన్నమైన వాదనలున్నాయి. 'దిఘ నికాయ', 'దివ్యవదన' వంటి బౌద్ధ గ్రంథాలు మౌర్యులను పిప్పలివనాన్ని పాలించిన క్షత్రియ వంశస్థులుగా పేర్కొన్నాయి. అయితే, విశాఖదత్తుడు తన 'ముద్రరాక్షస' నాటకంలో చంద్రగుప్తుడిని 'వృషల' అని సంబోధించారు. దీనిని కొందరు 'శూద్రుని కుమారుడు' లేదా 'నిమ్న కులస్థుడు' అని అర్థం చేసుకుంటారు.
చాణక్యుడు చంద్రగుప్తుడిని 'వృషల' అని పిలవడం వెనుక ఉన్న మర్మాన్ని రాధాకుముద్ ముఖర్జీ తన 'చంద్రగుప్త మౌర్య అండ్ హిజ్ టైమ్స్' పుస్తకంలో విశ్లేషించారు. ఆయన ప్రకారం 'వృషల' అంటే హీనమైన పదం కాదని, అది 'ఉత్తమ రాజు' లేదా 'ప్రజల రక్షకుడు' అనే అర్థాన్ని ఇచ్చే గౌరవప్రదమైన సంబోధన అని ముఖర్జీ వాదించారు.
చంద్రగుప్తుడి గురించి గ్రీకు, లాటిన్, సంస్కృత భాషల్లో కథలు ఉన్నప్పటికీ, ఆయన పాలన గురించి ప్రత్యక్షంగా వివరించే అసలు కాపీలు నేడు అందుబాటులో లేవు. ఆయన మనవడైన అశోకుడు సైతం తన అనేక శిలా శాసనాల్లో తండ్రి (బిందుసారుడు), తన గురించి రాసుకున్నాడు కానీ, తాత చంద్రగుప్తుడి ప్రస్తావన ఎక్కడా తీసుకురాలేదు. ఇది చరిత్రకారులను వేధిస్తున్న అతిపెద్ద ప్రశ్నగా మిగిలిపోయింది.